Een glazuur van Texel

- Glazuur techniek -

Vorig jaar heb ik een kogelmolen overgenomen van een met pensioen gaande pottenbakker. Keramisten gebruiken zo’n molen om glazuur grondstoffen fijn te malen, waardoor het glazuur o.a. beter uitsmelt en meer egaal wordt (stof voor een ander blog artikeltje). Zo’n molen wilde ik al een tijdje, dus de koop was snel gesloten. Als bonus kreeg ik een emmer met “Tex klei” mee, zeeklei die hij had verzameld op het strand van Texel.
Deze kleislib heb ik natuurlijk thuis (na maling in mijn nieuwe kogelmolen) gelijk gestookt op een aantal proefplaatjes op cone 10. Dit bleek een prima slib-glazuur te zijn, een cadeautje van Texel. Je begrijpt, ik wilde natuurlijk met eigen ogen zien, waar dit wonder der natuur vandaan kwam…..

Fietsvakantie naar Texel

Zeeklei aan de oppervlakte

Deze zomermaand was het eindelijk zover en zijn we van Purmerend naar Texel gefietst. Na een pittige fietstocht (tja kampeerspullen wegen toch best veel na een paar uurtjes fietsen) en een klein bootreisje, kwamen we aan op onze camping en zijn we (bijna) direct opzoek gegaan naar het zwarte goud.

Toen ik eenmaal had uitgezocht wanneer het eb was op Texel kon de speurtocht beginnen. Zeeklei is klei die wordt afgezet door de zee en komt vooral langs de kust voor. Er is strand genoeg op Texel, de vraag was waar te beginnen. Jan (de met pensioen gaande pottenbakker) had verteld dat hij het gevonden had in de buurt van de vuurtoren, dus daar zijn we begonnen…

Op zoek naar zeeklei

Op het strand aangekomen bleek dat juist op die plek Rijkswaterstaat zand had gestort om het afkalven van Texel tegen te gaan (zandsuppletie), de klei kon ik daar dus niet meer aan de oppervlakte vinden. Gelukkig bleek er een paar honderd meter verderop nog wel een strandje te zijn waar geen zand was opgespoten. En ja hoor na wat speuren, wroeten en voelen was het duidelijk, de zeeklei lag daar nog voor het oprapen. Omdat we op de fiets waren heb ik slecht een zeer klein beetje klei meegenomen, maar dit is vast niet de laatste keer dat ik op Texel kom…

Keramiek is geen bouwpakket

Texklei op gestookt cone 10

Als keramist voelt het fantastisch om grondstoffen rechtstreeks van de bron te onttrekken, of het nu (hout)as is uit de kachel, steengruis uit een steenhouwerij, of klei vanuit de zee. De connectie met het verleden en de natuur geeft een belangrijke extra dimensie aan het werk (in ieder geval voor mij). Glazuren die worden gemaakt met natuurlijke grondstoffen die al letterlijk duizenden jaren worden gebruikt, zijn misschien in onze technologische tijd niet de meest perfecte, maar hebben een innerlijke schoonheid die veel langer mee zal gaan dan het meest foutloze glazuur van onze moderne tijd.

Het maken van keramiek is niet als het in elkaar zetten van een aangeschaft bouwpakket, maar een organisch proces, waarbij materie, gedachten en uitvoering samensmelten tot een product dat beter is dan een verzameling van de losse componenten.

Zeeklei op Vlieland

Texel is overigens niet de enige plaats in Nederland waar zeeklei te vinden is. Op Vlieland, waar onze reis verder ging (er gaat een klein bootje van Texel naar Vlieland en die hebben we genomen) zag ik al gauw ook zeeklei liggen. Iedereen kan met een beetje speuren zo materialen tegenkomen "in het wild" die gebruikt kunnen worden in zijn of haar keramische werk, net zoals onze verre, verre voorouders.

Technisch naschrift

Zoals gezegd bestaat zeeklei uit klei (-mineralen), silt en zand (respectievelijk zo’n 40-60%, 30-50% en 5-20%). Om mijn glazuren te ontwerpen ben ik altijd op zoek naar de chemische samenstelling van mijn grondstoffen om zo vooraf een theoretische inschatting te kunnen maken van de eigenschappen. Bij commerciële mijnbouwers wordt deze chemische samenstelling periodiek geanalyseerd en kan dit (in Nederland met enige moeite) bij de leverancier worden aangevraagd. Deze zelf gedolven zeeklei komt natuurlijk niet met zo’n analyse en vanwege de wisselende samenstelling loont het ook niet de moeite zo’n analyse te laten verrichten door een laboratorium.

Ik ben wel op zoek gegaan naar bestaande chemische analyses. Ik kon helaas geen algemene analyse vinden van (Nederlandse) zeeklei, het beste wat ik kon vinden was oppervlakte zeeklei uit Cairo (bron: “Mineralogical and Chemical Compositions of Shallow Marine Clays, East of Cairo, Egypt: A Geotechnical Perception” van Ali M. A. Abd-Allah, Yehia H. Dawood, Samir A. Awad and Waleed A. Agila, Dept. Geology, Fac. Science, Ain Shams Univ., Cairo, Egypt). Dus om een grof idee te hebben van de chemische samenstelling van zeeklei hieronder het gemiddelde uit deze gedolven zeeklei:

oxide - % gewicht
SiO2 - 47,85%
Al2O3 - 19,45%
Fe2O3 - 7,12%
MnO - 0,09%
MgO - 2,51%
CaO - 1,22%
Na2O - 1,53%
K2O - 1,85%
P2O3 - 0,02%
LOI - 17,77%
Trace elements - 0,59%

De segerformule (afgerond) hiervan is:
K2O - 0,15
Na2O - 0,22
CaO - 0,12
MgO - 0,51
Al2O3 - 1,28
Fe2O3 - 0,30
SiO2 - 5,48

Hoewel de SiO2 een beetje aan de hoge kant is, is dit een glazuur dat (bijna) binnen de grenzen ligt van een gemiddeld cone 10 glazuur. Het is dus niet verwonderlijk dat deze zeeklei een kant en klaar glazuur is van moeder natuur.